Δημ. Καλτσώνη, Σχέσεις ΗΠΑ - Κούβας: ζητήματα τακτικής και στρατηγικής

Εισήγηση στο σεμινάριο «Κράτος και δίκαιο στον 21ο αιώνα»,

υπό δημοσίευση στο περ. Ουτοπία

Το 1959 ξεκίνησε μια νέα εποχή στις σχέσεις ΗΠΑ – Κούβας. Η νίκη της επανάστασης έθεσε τέρμα όχι μόνο στην αμερικανοστήρικτη δικτατορία του Μπατίστα αλλά ξεθεμελίωσε όλο το πλέγμα της εξάρτησης. Η έντονη αντίδραση των ΗΠΑ άρχισε όταν η επαναστατική κυβέρνηση εθνικοποίησε τις επιχειρήσεις των ΗΠΑ που λυμαίνονταν την κουβανική οικονομία και γενικότερα ριζοσπαστικοποίησε την πολιτική της προς την κατεύθυνση της οικοδόμησης μιας σοσιαλιστικής οικονομίας.  Στόχος τους ήταν:

α. η ανατροπή του επαναστατικού καθεστώτος και η επαναφορά των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, μαζί και της προνομιακής εκμετάλλευσης από την πλευρά των βορειοαμερικανικών πολυεθνικών,

β. η αποτροπή της μετάδοσης του επαναστατικού παραδείγματος σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής.

Δεν πρέπει να διαφεύγει ότι η επιθετικότητα των ΗΠΑ σχετίζεται άμεσα με το γεγονός ότι η επανάσταση στην Κούβα και τα κοινωνικά επιτεύγματά της αποτέλεσαν σημείο αναφοράς για όλους τους λαούς της Λ. Αμερικής αλλά και της Αφρικής (Morris 2014). Η οικονομία της Κούβας αναπτυσσόταν κατά΄10% κάθε χρόνο το διάστημα 1971-1985 και αυτό είχε αντίκρισμα στην καθημερινή ζωή των πολιτών (Cunningham, D. and Figueras, M. and Pérez Rolo, M. and Guanche, J.C. 2014: 78). Ακόμη και μετά τον ολοκληρωτικό αποκλεισμό που ακολούθησε το 1990 και τη συνακόλουθη υποχώρηση του ΑΕΠ και του βιοτικού επιπέδου, οι κοινωνικές κατακτήσεις της επανάστασης βρίσκονται στον αντίποδα της απόλυτης φτώχειας και της εγκληματικότητας που ενδημούν στις φαβέλες της Βραζιλίας ή άλλων λατινοαμερικάνικων κρατών.

Η τακτική: μέσα για την επίτευξη του στρατηγικού στόχου

Η τακτική, δηλαδή τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν από τις ΗΠΑ για την επίτευξη του σκοπού ήταν:

α. στρατιωτικά, μέσω της οργάνωσης ένοπλων αντιδράσεων στην κυβέρνηση. Κορυφαία τέτοια ενέργεια ήταν η εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων το 1961 αλλά και ο ναυτικός αποκλεισμός το 1962 ο οποίος έφερε όλη την ανθρωπότητα στο χείλος της πυρηνικής αντιπαράθεσης ανάμεσα στις δυο μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Allison – Zelikow, 2006: 315 επ.). Σε αυτές πρέπει να περιληφθούν και οι εκατοντάδες απόπειρες δολοφονίας του ιστορικού ηγέτη της Κούβας Φιδέλ Κάστρο, άλλες τρομοκρατικές ενέργειες όπως δολοφονίες δεκάδων στελεχών του επαναστατικού κόμματος, δολοφονίες διπλωματών, η ανατίναξη του βελγικού πλοίου στο λιμάνι της Αβάνας με σχεδόν 100 νεκρούς, η ανατίναξη αεροσκάφους της πολιτικής αεροπορίας, βομβιστικές επιθέσεις σε ξενοδοχεία της Κούβας κά. Οι νεκροί των παραπάνω ενεργειών είναι 3.478 και οι ανάπηροι 2.099 (Κάστρο, 2015:195).

β. οικονομικά, με τη μέθοδο του οικονομικού (εμπορικού και χρηματοπιστωτικού) αποκλεισμού (Miranda Bravo, 1996: 51επ.). O 55χρονος οικονομικός αποκλεισμός έχει στοιχίσει, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της κουβανικής κυβέρνησης (που φαίνεται να τις αποδέχεται και η αμερικανική πλευρά) 1,1 τρις δολάρια στην οικονομία της χώρας (Lee, 2014). Πρόκειται για τον πλέον μακροχρόνιο οικονομικό αποκλεισμό στη σύγχρονη ιστορία (Bolaños 2015). Ποτέ καμιά χώρα δεν υπέστη τέτοιο καθολικό αποκλεισμό.

Μέχρι το 1959 το 73% των εξαγωγών της Κούβας προοριζόταν για τις ΗΠΑ από όπου προερχόταν και το 70% των εισαγωγών. Τα μηχανήματα, τα εξαρτήματα, οι πρώτες ύλες, βασικά τρόφιμα προέρχονταν από τις ΗΠΑ. Με την απότομη και βίαιη διακοπή των οικονομικών σχέσεων που προκάλεσαν οι ΗΠΑ, η Κούβα κατάφερε να εξισορροπήσει κάπως την κατάσταση μόνο χάρη στην ταχύτατη ανάπτυξη οικονομικών σχέσεων με τη Σοβιετική Ένωση και τις άλλες σοσιαλιστικές χώρες. Το 1962 κιόλας, το 82% των οικονομικών της συναλλαγών διεξαγόταν με αυτές τις χώρες (Κάννον, 1987: 156).

γ. ιδεολογικο-πολιτικά, μέσω της χρηματοδότησης και πολύπλευρης ενίσχυσης όσων αντιστρατεύονται την κυβέρνηση και την επαναστατική κρατική εξουσία της Κούβας.

Κατά τις δεκαετίες 1970 και 1980 η χρήση των στρατιωτικών μέσων πέρασε σχετικά σε δεύτερη μοίρα. Η αποτυχία της ανατροπής του επαναστατικού καθεστώτος κατά τη δεκαετία του 1960 έδωσε αναγκαστικά τα πρωτεία στα οικονομικά και ιδεολογικο-πολιτικά μέσα. Επιμέρους πλευρές της στρατιωτικής πίεσης διατηρήθηκαν (απόπειρες δολοφονίας του Φ. Κάστρο, βιολογικός πόλεμος με θύμα τον πληθυσμό και την αγροτική και κτηνοτροφική παραγωγή), όπως και οι αντίστοιχοι σχεδιασμοί. Η απειλή της στρατιωτικής επέμβασης ήταν σε τελική ανάλυση πάντοτε παρούσα.

Είναι προφανές ότι οι παραπάνω ενέργειες συνιστούν παραβιάσεις του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και του διεθνούς δικαίου, ωμές παραβιάσεις της εθνικής κυριαρχίας της Κούβας. Άλλωστε, ας μην το ξεχνάμε, ένα μέρος του εδάφους της Κούβας βρίσκεται ακόμη υπό την στρατιωτική κατοχή των ΗΠΑ: το Γκουαντάναμο όπου βρίσκεται το περιβόητο κολαστήριο.

Οι διεθνείς ανατροπές του 1989-1991

Την περίοδο 1989-1991 ανατράπηκαν τα σοσιαλιστικά καθεστώτα στην ΕΣΣΔ και στην υπόλοιπη ανατολική Ευρώπη. Αυτό ωστόσο δεν μετέβαλλε τις στρατηγικές στοχεύσεις των ΗΠΑ έναντι της Κούβας. Η απειλή για το καπιταλιστικό σύστημα ήταν σαφώς μικρότερη μια και η Κούβα δεν αποτελούσε πλέον τμήμα μιας συμμαχίας σοσιαλιστικών κρατών. Ωστόσο, δεν έπαψε να αποτελεί πρόβλημα για τις ΗΠΑ: μια επαναστατική εστία δίπλα τους και ένα εν δυνάμει πρότυπο για τους λαούς της Λ. Αμερικής. Παρά το γεγονός ότι τα επαναστατικά κινήματα εξασθένησαν αισθητά μετά το 1990 και στην ήπειρο αυτή, παρέμειναν εστίες ριζοσπαστισμού και εμφανίστηκαν και νέες. Η στρατηγική των ΗΠΑ δεν μπορούσε να μεταβληθεί.

Άλλαξε μόνο η βαρύτητα και η αναλογία των χρησιμοποιούμενων μέσων. Έτσι, όταν το 1991 με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και της COMECON η Κούβα έχασε τους εμπορικούς της εταίρους και το ΑΕΠ της βυθίστηκε ξαφνικά κατά 35%. Οι ΗΠΑ έλαβαν τότε περαιτέρω μέτρα αύξησης της οικονομικής πίεσης. Με τον τρόπο αυτό φιλοδοξούσαν να στραγγαλίσουν οικονομικά τη χώρα και να ανατρέψουν το καθεστώς ή πάντως, να εξασθενήσουν την αίγλη του.

Για παράδειγμα:

α.με το νόμο Τοριτσέλλι του 1992 εντάθηκε ο αποκλεισμός. Στο εξής κάθε πλοίο που θα έδενε σε κουβανικό λιμάνι απαγορευόταν να εισέλθει στις ΗΠΑ για τους επόμενους 6 μήνες. Αυτό σήμαινε, στην καλύτερη των περιπτώσεων, ιδιαίτερα αυξημένα ναύλα για τα εμπορεύματα που εισάγονται ή εξάγονται από την Κούβα.

β.Το 1996 προστέθηκε ο νόμος Χέλμς-Μπάρτον βάσει του οποίου επιβάλλονται κυρώσεις σε όποιες επιχειρήσεις, οποιασδήποτε χώρας, εγκατασταθούν στην Κούβα αξιοποιώντας τις εγκαταστάσεις των εθνικοποιημένων από το 1959 επιχειρήσεων των ΗΠΑ. Σκοπός της ρύθμισης ήταν η αποθάρρυνση των ξένων επενδύσεων στην Κούβα.

γ.Βάσει άλλης ρύθμισης, οι αυτοκινητοβιομηχανίες της Ιαπωνίας ή της Ν. Κορέας πρέπει να μπορούν να αποδεικνύουν ότι δεν έχουν χρησιμοποιήσει κουβανικό νικέλιο προκειμένου να έχουν τη δυνατότητα να πωλήσουν τα οχήματά τους στις ΗΠΑ. Παράλληλα, ισχύουν πάντοτε διάφοροι διοικητικοί και οικονομικοί περιορισμοί για τα ταξίδια πολιτών των ΗΠΑ προς την Κούβα (Lamrani, 2015: 4-5).

Οι ΗΠΑ διατήρησαν επίσης σε ισχύ τα ιδεολογικο-πολιτικά και στρατιωτικά μέσα πίεσης. Σε συνδυασμό με την ένταση του οικονομικού αποκλεισμού, ισχυροποιήθηκε η οικονομική βοήθεια στις αντιπολιτευόμενες ομάδες εντός και εκτός Κούβας (Πέρες Ρόκε, 1999). Στο στρατιωτικό επίπεδο, βομβιστικές επιθέσεις σημειώθηκαν σε ξενοδοχεία και άλλους στόχους τουριστικού ιδίως ενδιαφέροντος με σκοπό να πληγεί ο τουρισμός και να δημιουργηθεί αίσθημα ανασφάλειας στον πληθυσμό (Αλβαράδο Γοδόι, 2012).

Νέα τακτική;

Οι πρόσφατες εξαγγελίες Ομπάμα και οι δηλώσεις και επαφές των δυο πλευρών που ακολούθησαν διαγράφουν μια νέα τακτική των ΗΠΑ; Το πρώτο που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι το άνοιγμα αυτό είναι υπαρκτό και αξιοσημείωτο, πλην όμως περιορισμένο (Hernández, 2015).

Η πρόσφατη συμφωνία περί ανταλλαγής κρατουμένων, ανταλλαγής διπλωματικών αντιπροσώπων και κάποια περιορισμένα μέτρα για τον τουρισμό και τις επενδύσεις είναι μεν σημαντικά, δεν συνιστούν όμως αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής (Guerra Cabrera, 2015). Το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο δεν θίγεται στον πυρήνα του. Το αμερικανικό Κογκρέσο δεν εγκρίνει ούτε αυτά τα δειλά ανοίγματα του προέδρου Ομπάμα.

Η νέα σελίδα στις σχέσεις των δυο χωρών δεν σημαίνει κατάργηση του αποκλεισμού. Σύμφωνα με την επίσημη τοποθέτηση της Κουβανικής κυβέρνησης η εξομάλυνση των σχέσεων των δύο μερών και η ειρηνική συνύπαρξη των δυο κρατών (που, ως γνωστό, διαθέτουν διαφορετικό κοινωνικο-οικονομικό σύστημα) προϋποθέτει την επίλυση εννέα σημείων τα οποία είχαν κατατεθεί επίσημα από την κουβανική πλευρά τον Ιούλιο του 2009 (Ramirez Cañedo 2015, I):

α.απελευθέρωση των Κουβανών που κρατούνταν στις φυλακές των ΗΠΑ κατηγορούμενοι ψευδώς ως τρομοκράτες

β.άρση του οικονομικού, εμπορικού και χρηματοπιστωτικού αποκλεισμού

γ.διαγραφή της Κούβας από τη λίστα του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ με τις χώρες που προωθούν την τρομοκρατία

δ.κατάργηση του νόμου που παρέχει κίνητρα στους Κουβανούς να μεταναστεύσουν παράνομα στις ΗΠΑ

ε.επιστροφή της περιοχής του Γκουαντάναμο

στ.διακοπή των ραδιοτηλεοπτικών παρεμβολών των ΗΠΑ

ζ.διακοπή της χρηματοδότησης των αντεπαναστατικών αντικουβανικών οργανώσεων εντός και εκτός Κούβας

η.αποζημίωση της Κούβας για τις ζημίες του μακροχρόνιου αποκλεισμού

θ.ξεπάγωμα και επιστροφή των λογαριασμών του Κουβανικού κράτους

Από τα παραπάνω μόνο το α και το γ έχουν μέχρι τώρα υλοποιηθεί.

Η κίνηση αυτή της μερικής άρσης του αποκλεισμού εξυπηρετεί δευτερευόντως, τους πολιτικούς ελιγμούς του απερχόμενου προέδρου των ΗΠΑ, του οποίου η επιρροή έχει σαφώς υποχωρήσει έναντι των ρεπουμπλικανών. Απηχεί όμως παράλληλα ευρύτερους προβληματισμούς σημαντικού τμήματος της άρχουσας τάξης, ιδίως των επιχειρήσεων στον τομέα του τουρισμού, των τροφίμων, των κατασκευών, του πετρελαίου που φιλοδοξούν να εισέλθουν στην κουβανική αγορά.

Ο στρατηγικός στόχος της ανατροπής της επανάστασης στην Κούβα και της καθυπόταξης της οικονομίας της δεν αμφισβητείται προφανώς από κανένα οικονομικό και πολιτικό παράγοντα της αμερικανικής ολιγαρχίας. Υπάρχουν ωστόσο διαφορετικές εκτιμήσεις στην τακτική, στη χρήση των μέσων δηλαδή. Αυτές απορρέουν και από γενικότερες αντιλήψεις αλλά και από συγκεκριμένα συμφέροντα.: η ακροδεξιά τάσσεται υπέρ της συνέχισης του αποκλεισμού, όπως επίσης και τμήμα των επιχειρηματικών συμφερόντων.

Ανεξάρτητα από το αν και πόσο γρήγορα θα επικρατήσουν στις ΗΠΑ οι απόψεις αυτές που θεωρούν ότι ο αποκλεισμός πρέπει να αποδυναμωθεί ή και να καταργηθεί, γεγονός είναι ότι το βάρος έχει αρχίσει να πέφτει περισσότερο στα ιδεολογικο-πολιτικά μέσα.

Η επιμέρους στροφή δεν πρέπει να εντυπωσιάζει. Πολλά χρόνια νωρίτερα, και λίγο αφότου είχε επιβληθεί η πολιτική του οικονομικού αποκλεισμού, ο τότε πρόεδρος Κένεντι είχε πραγματοποιήσει επαφές με τον Κουβανό πρέσβη στον ΟΗΕ τον Οκτώβριο του 1963, ένα χρόνο μετά την κρίση των πυραύλων, με σκοπό την άρση του αποκλεισμού (Lechuga, 2015).

Οι αιτίες και τα όρια της αλλαγής τακτικής

Οι αιτίες της αλλαγής στάσης των ΗΠΑ πρέπει να αναζητηθούν σε πολλά επίπεδα.

Το πρώτο που ώθησε στην αλλαγή τακτικής είναι η αναποτελεσματικότητα της μέχρι σήμερα χρησιμοποιούμενης τακτικής του πλήρους αποκλεισμού. Τα οικονομικά μέσα θα εξακολουθήσουν να χρησιμοποιούνται αλλά με διαφορετικό τρόπο: όχι τόσο μέσω του αποκλεισμού όσο μέσω της οικονομικής συνεργασίας και της προσπάθειας διείσδυσης.

Οι ΗΠΑ φιλοδοξούν ότι με τον τρόπο αυτό θα κατορθώσουν να επιδράσουν πιο αποτελεσματικά στον ιδεολογικο-πολιτικό τομέα. Η ανάπτυξη των όποιων οικονομικών σχέσεων παρέχει ευκαιρίες εξαγοράς και διαφθοράς κρατικών στελεχών της Κούβας. Δίνει επίσης κάποια δυνατότητα άσκησης οικονομικής πίεσης στην Κούβα στο μέλλον, στο βαθμό που μπορεί να αποφασιστεί η επιστροφή στη λογική του πλήρους οικονομικού αποκλεισμού ή των οικονομικών κυρώσεων.

Είναι ευνόητο ότι οι ΗΠΑ θα προσπαθήσουν να αξιοποιήσουν οικονομικά και ιδεολογικο-πολιτικά το «άνοιγμα» της οικονομικής πολιτικής της Κούβας. Θα δώσουν ακόμη περισσότερο βάρος στην ιδεολογικο-πολιτική διείσδυση στην κοινωνία της Κούβας χρηματοδοτώντας πρόσωπα και οργανώσεις, εξαγοράζοντας, διαφθείροντας, ασκώντας συστηματική κριτική (με διάφορα μέσα και μεθόδους) σε πλευρές του κουβανικού πολιτικού και οικονομικού συστήματος (Obama 2014 και Ramirez Cañedo 2015, II).

Παράλληλα, σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, η όποια στροφή των ΗΠΑ ικανοποιεί εκείνες τις αμερικανικές επιχειρήσεις που αισθάνονταν αποκλεισμένες από τις οικονομικές συναλλαγές της Κούβας με ξένες εταιρείες σε όφελος ανταγωνιστριών τους από τον Καναδά, τη Γαλλία, τη Βραζιλία και άλλες χώρες. Με δεδομένη την παγκόσμια οικονομική κρίση, η απώλεια τέτοιων αγορών για τις αμερικανικές πολυεθνικές είναι κρίσιμη.

Δεν πρέπει να παραγνωριστεί το γεγονός της πίεσης της κοινής γνώμης των ΗΠΑ για άρση του αποκλεισμού και εξομάλυνση των σχέσεων των δύο χωρών. Οι δημοσκοπήσεις των τελευταίων ετών δείχνουν ότι ο πληθυσμός των ΗΠΑ τάσσεται πλειοψηφικά υπέρ της κατάργησης του αποκλεισμού, ιδιαίτερα κοινωνικές κατηγορίες όπως οι φοιτητές, οι κουβανοαμερικανοί, οι ισπανόφωνοι (Lee, 2014).

Έντονη είναι και η διπλωματική απομόνωση των ΗΠΑ όπως αυτή εκφράζεται με την ψήφο της συντριπτικής πλειοψηφίας των κρατών που κάθε χρόνο υποστηρίζουν στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ την κατάργηση του αποκλεισμού (Bolaños, 2015). Για 22^η χρονιά καταδικάστηκε ο αποκλεισμός από 188 κράτη μέλη ενώ μόνο οι ΗΠΑ και το Ισραήλ διαφώνησαν (Lee, 2014). Πίσω από τη διπλωματική απομόνωση βρίσκεται η διεθνής κοινή γνώμη.

Μπορεί η τακτική των ΗΠΑ να αλλάξει φτάνοντας μέχρι την πλήρη κατάργηση του οικονομικού αποκλεισμού; Κάτι τέτοιο δεν μπορεί να αποκλειστεί γενικά σε κάποιο απώτερο μέλλον. Ωστόσο βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα δεν προβλέπεται κάτι τέτοιο. Πρώτο, γιατί στις ΗΠΑ υπάρχουν ισχυροί θύλακες, οικονομικοί και πολιτικοί, που επιμένουν στην τακτική του αποκλεισμού. Δεύτερο, γιατί συνολικά η άρχουσα τάξη και οι ιθύνοντες του κράτους στις ΗΠΑ φαίνεται πως εκτιμούν ότι οι δυνατότητες που τους δίνει ο αποκλεισμός δεν πρέπει να απεμποληθούν. Εξάλλου, οι κάθε είδους οικονομικές κυρώσεις είναι μια πολιτική που κατ’ επανάληψη χρησιμοποιούν σε βάρος άλλων χωρών (Ιράν, Ρωσία κλπ).

Μπορεί να αλλάξει η στρατηγική των ΗΠΑ; Μπορεί δηλαδή οι ΗΠΑ να παραιτηθούν από το στόχο της ανατροπής του επαναστατικού καθεστώτος στην Κούβα; Είναι προφανές πως η απάντηση είναι αρνητική. Είναι επίσης προφανές πως η καθολική αξιοποίηση στρατιωτικών μέσων παραμένει πάντοτε ultimum refugium. Δεν εγκαταλείπεται ποτέ, όπως και οι σχετικές προετοιμασίες.

Τακτική και στρατηγική σε γεωστρατηγικό πεδίο, σε περίοδο κρίσης

Οι προαναφερθείσες τακτικές προσεγγίσεις των ΗΠΑ έναντι του Κουβανικού επαναστατικού κράτους εντάσσονται, όπως είναι αναμενόμενο, στις ευρύτερες στρατηγικές στοχεύσεις των ΗΠΑ στη Λ. Αμερική. Ποιες είναι αυτές;

Πρώτο, να αναχαιτίσουν το νέο κύμα ριζοσπαστισμού που ξέσπασε από τέλη της δεκαετίας του 1990 (Δαμηλάκου, 2014: 239επ.). Το κύμα αυτό, ανέδειξε προοδευτικές κυβερνήσεις διαφόρων αποχρώσεων και διαφορετικού επιπέδου ριζοσπαστισμού που, όμως, έχουν όλες κοινό χαρακτηριστικό την προσπάθεια ανάκτησης της εθνικής κυριαρχίας, σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική και πολιτική επικυριαρχία των ΗΠΑ στην περιοχή της Λ. Αμερικής έχει σοβαρά υπονομευθεί, πολλές φορές και σε όφελος των άλλων διεθνών ανταγωνιστών τους (Κίνα, Ρωσία) οι οποίοι σπεύδουν να εκμεταλλευτούν το κενό.

Δεύτερο, παρότι σήμερα δεν διαφαίνεται κάτι τέτοιο, είναι πιθανό το κύμα ριζοσπαστισμού να ακολουθηθεί από μια πιο βαθιά διαδικασία επαναστατικών αλλαγών σε κάποιες χώρες της περιοχής. Σε αυτή την περίπτωση, η απώλεια της πολιτικής και οικονομικής θέσης των ΗΠΑ θα είναι συντριπτική. Οι ΗΠΑ έχουν κάθε λόγο να αποτρέψουν μια τέτοια εξέλιξη.

Τρίτο, λόγω της κρίσης, ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα μεγάλα ιμπεριαλιστικά κέντρα εντείνεται. Οι ΗΠΑ εδώ και χρόνια αισθάνονται να χάνουν την παντοκρατορία. Νέες δυνάμεις, όπως η Κίνα, η Ρωσία αλλά και η Βραζιλία έχουν αναδυθεί και περιορίζουν συνεχώς την οικονομική θέση των ΗΠΑ και στη συνέχεια, τη γεωστρατηγική. Οι ΗΠΑ προσπαθούν να ανακτήσουν τη θέση τους, ιδίως στην παραδοσιακή «πίσω αυλή» τους, δηλαδή στη Λατινική Αμερική (Guerra Cabrera 2015, II).

Με βάση αυτή τη στρατηγική, εντείνουν τις οικονομικές, πολιτικές αλλά και στρατιωτικές πιέσεις σε βάρος λαών και κυβερνήσεων. Με τη χαλάρωση του αποκλεισμού της Κούβας, οι ΗΠΑ είναι έτοιμες να ρίξουν το βάρος τους στην προσπάθεια ανατροπής της κυβέρνησης της Βενεζουέλας (Ramirez Cañedo  2015, I). Το εγχείρημα περιλαμβάνει από οικονομικό σαμποτάζ μέχρι σχεδιασμούς και πραγματοποίηση πραξικοπήματος (Golinger 2015). Δεν αποκλείει ακόμη και τη στρατιωτική εμπλοκή των ίδιων των ΗΠΑ. Η Βενεζουέλα έχει κομβικό ρόλο λόγω της παραγωγής πετρελαίου και λόγω της πρωταγωνιστικής της λειτουργίας στη συγκρότηση εναλλακτικών μορφών οικονομικής συνεργασίας στη Λ. Αμερική (Καλτσώνης, 2009: 60 επ.).

Οι ΗΠΑ επιθυμούν βέβαια να ελέγξουν το πετρέλαιο της Βενεζουέλας και για οικονομικούς λόγους αλλά και γιατί έτσι θα έχουν ένα ακόμη εργαλείο στον έλεγχο του βασικού ενεργειακού προϊόντος καθορίζοντας ακόμη περισσότερο τη ροή και την τιμή του. Επιπλέον, δεν πρέπει να λησμονείται το γεγονός ότι το σχέδιο των ΗΠΑ για μια παναμερικανική οικονομική ένωση βασισμένη στην ελευθερία του εμπορίου ναυάγησε πρωτίστως λόγω των αντιδράσεων της κυβέρνησης Τσάβες και των άλλων κυβερνήσεων που την ακολούθησαν.

Χαλαρώνοντας λοιπόν τον αποκλεισμό της Κούβας, οι ΗΠΑ μπορούν να επικεντρωθούν στην ανατροπή της κυβέρνησης της Βενεζουέλας και στη συνέχεια να ανατρέψουν το σε βάρος τους πολιτικό κλίμα που έχει δημιουργηθεί στη Λ. Αμερική και κυρίως στην Καραϊβική, όπου πλέουν επίσης ρωσικά και κινεζικά εμπορικά και πολεμικά σκάφη.

Καίριας σημασίας είναι επιπλέον, η πρόθεση της Κίνας να διανοίξει νέα διώρυγα στο έδαφος της Νικαράγουας, που θα ενώνει τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό ωκεανό (Musseau 2014 και Ventura 2014). Η υλοποίηση αυτού του σχεδίου παραμερίζει τη διώρυγα του Παναμά που ελέγχεται ουσιαστικά από τις ΗΠΑ. Στην αποφασιστικής σημασίας νέα εμπορική οδό, το υπό κατασκευή (σε συνεργασία Κούβας και Βραζιλίας) λιμάνι του Μαριέλ στην Κούβα θα αποκτήσει επίσης σημαντικό ρόλο (Ramirez Cañedo 2015, Ι).

Η αποτελεσματικότητα των μέσων

Ήταν η τακτική, τα μέσα δηλαδή που χρησιμοποίησαν όλες αυτές τις δεκαετίες οι ΗΠΑ αποτελεσματικά; Ως προς το βασικό στόχο, την ανατροπή του επαναστατικού καθεστώτος στην Κούβα, είναι φανερή σήμερα, μετά από μισό και πλέον αιώνα, η αναποτελεσματικότητα της τακτικής για την επίτευξη του στρατηγικού σκοπού (Clarke and Ratliff, 2001).

Πως εξηγείται αυτή; Η απάντηση βρίσκεται στο γεγονός ότι η επανάσταση, ανεξάρτητα από τα αναπόφευκτα λάθη, έδωσε στο λαό της Κούβας ένα βιοτικό επίπεδο σαφέστατα ανώτερο όχι μόνο εκείνου που είχε προεπαναστατικά αλλά και κοινωνικές κατακτήσεις υψηλού επιπέδου που καμιά χώρα της Λ. Αμερικής και ευρύτερα του τρίτου κόσμου δεν γνώρισε.

Στο πεδίο της λαϊκής συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων, η κουβανική δημοκρατία, χωρίς να εξιδανικεύεται, σίγουρα πρόσφερε ένα επίπεδο συμμετοχής πολύ πιο ουσιαστικό από τις ασθενικές λατινοαμερικάνικες δημοκρατίες (για να μην γίνει σύγκριση με τις αμέτρητες αιμοσταγείς δικτατορίες) αλλά και από τα σοσιαλιστικά κράτη της Ευρώπης.

Ως προς την αποτροπή της μετάδοσης του επαναστατικού παραδείγματος, τα μέσα αποδείχθηκαν σχετικά πιο αποτελεσματικά αλλά μόνο σε συνδυασμό με την ευρεία χρήση στρατιωτικών μεθόδων και άγριας καταστολής σε όλη τη Λ. Αμερική. Παρόλα αυτά, επαναστατικά κινήματα που εμπνέονταν από την κουβανική επανάσταση αναπτύχθηκαν όλες τις επόμενες δεκαετίες (του 60, 70 και 80) στη Λ. Αμερική. Οι ΗΠΑ ανέτρεψαν προοδευτικές κυβερνήσεις, κατεστάλησαν λαϊκοί αγώνες και ένοπλα κινήματα, ανατράπηκε η κυβέρνηση Αλλιέντε στη Χιλή αλλά, ωστόσο, το 1979 ένα ακόμη επαναστατικό καθεστώς νίκησε στη Νικαράγουα. Μόνο μετά την ανατροπή του διεθνούς συσχετισμού των δυνάμεων το 1990, οι ΗΠΑ κατόρθωσαν να το ανατρέψουν. Κάποια ένοπλα κινήματα, όπως στην Κολομβία, δραστηριοποιούνται ακόμη σήμερα ενώ άλλα λαϊκά κινήματα αναδείχθηκαν στο μεταξύ.

Με αυτά τα δεδομένα, η πίεση των ΗΠΑ θα γίνει στο εξής περισσότερο πολύμορφη και ευέλικτη. Η οικονομική πολιτική που ακολουθεί η κυβέρνηση της Κούβας μετά το 2011 προβλέπει μεγαλύτερη συνεργασία με το ξένο κεφάλαιο (αν και πάντοτε σε αμοιβαία επωφελή βάση), άνοιγμα της οικονομίας στην αυτοαπασχόληση στον τομέα ιδίως των υπηρεσιών και μεγαλύτερη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των κρατικών επιχειρήσεων.

Τα μέτρα αυτά δεν συνιστούν μόνο εξορθολογισμό της σοσιαλιστικής οικονομίας αλλά και μια αναγκαστική, ιστορικά προσωρινή υποχώρηση στις καπιταλιστικές σχέσεις. Επιβλήθηκαν από τις διεθνείς συνθήκες απομόνωσης του σοσιαλιστικού εγχειρήματος της Κούβας αλλά και από τον ασφυκτικό αποκλεισμό των ΗΠΑ (Rodríguez  2014).

Η προσωρινή αυτή υποχώρηση εγκυμονεί βέβαια τον κίνδυνο να δημιουργηθούν κοινωνικές ομάδες και συμφέροντα που, σε συνεργασία με ξένους παράγοντες, θα επιδιώξουν την επιστροφή στον καπιταλισμό. Αυτές τις δυνατότητες επιθυμούν, ανάμεσα σε άλλα, να εκμεταλλευθούν οι ΗΠΑ. Πρόκειται κυρίως για κάποια στρώματα των αυτοαπασχολουμένων τα οποία σχετίζονται με τον τουρισμό και τα οποία συσσωρεύουν σε δολάρια εισόδημα πολλαπλάσιο του μέσου Κουβανού εργαζόμενου αλλά και κρατικά στελέχη τα οποία είναι πιθανό να αναπτύξουν νόμιμες ή παράνομες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Το συσσωρευμένο χρήμα θα τείνει να μετατραπεί σε κεφάλαιο και θα ευνοεί την ανάπτυξη αντίστοιχων ιδεολογικών και πολιτικών αντιλήψεων.

Ποια επίδραση μπορεί να έχουν τα πρόσφατα μέτρα των ΗΠΑ στην κουβανική κοινωνία; Ακόμη περισσότερο, ποια θα ήταν η επίδραση μιας μελλοντικής ευρύτερης άρσης των μέτρων του αποκλεισμού; Οι ιθύνοντες των ΗΠΑ ομολογούν ανοιχτά, μαζί και ο πρόεδρος Ομπάμα, ότι στόχος τους είναι η αξιοποίηση των όποιων οικονομικών συναλλαγών προκειμένου να προωθήσουν την αλλαγή του κοινωνικού συστήματος στην Κούβα. Οι διάφοροι αμερικανοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι πρόσφατες οικονομικές αλλαγές στην Κούβα δεν συνιστούν μεταβολή του οικονομικού μοντέλου και απομάκρυνση από το σοσιαλισμό. Θεωρούν, όμως ότι δίνουν τη δυνατότητα να αξιοποιηθούν σε αυτή την κατεύθυνση (Lee 2014).

Από την οπτική της Κούβας, παρά τους κινδύνους αυτούς, η χαλάρωση του αποκλεισμού παρέχει τη δυνατότητα για μια σχετικά πιο ομαλή ανάπτυξη της οικονομίας και των διεθνών οικονομικών σχέσεων της χώρας, άρα και τη δυνατότητα βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου του λαού. Επιβάλλεται όμως παράλληλα ο εντοπισμός των κινδύνων που εγκυμονούν οι αναγκαστικές υποχωρήσεις στις καπιταλιστικές σχέσεις και η αντιμετώπισή τους (Katz 2014). Απαιτείται η διαρκής λήψη μέτρων: α. για την οριοθέτηση της διείσδυσης των πολυεθνικών και των καπιταλιστικών σχέσεων γενικότερα, β. για την αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ σε επίπεδο ιδεολογίας, πολιτικής και κουλτούρας.

Αυτά μπορούν να επιτευχθούν μόνο με δυο όρους:

1.με τον όρο ότι η ηγεσία της χώρας δεν θα ενδώσει στη γοητευτική φθορά της γραφειοκρατίας και του ιδιωτικού πλουτισμού και ιδίως

2. ότι ο λαός θα προσελκυστεί, πιο ενεργητικά και ουσιαστικά, στη διαχείριση των υποθέσεών του ώστε να ελέγχει πιο αποτελεσματικά τους ιθύνοντες και τις ασκούμενες πολιτικές (Guasch Estévez 2009: 48).

Διαφορετικά, είναι αναπόφευκτη η παλινόρθωση του καπιταλισμού και η καταλήστευση από τις πολυεθνικές. Αυτό θα συνεπάγεται για τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού την επιστροφή στην εποχή που η Κούβα ήταν άντρο της μαφίας, του τζόγου, της πορνείας και της εξαθλίωσης.

Η Κούβα, κοινωνία και πολιτική ηγεσία, δείχνει να έχει επίγνωση των προκλήσεων και κινδύνων. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από τις επίσημες τοποθετήσεις αλλά από τον ανοιχτό πολιτικό και επιστημονικό διάλογο που διεξάγεται. Η χώρα κατήγαγε, δίχως άλλο, μια σημαντική διπλωματική νίκη. Ο αγώνας ενάντια στον αποκλεισμό, για τη διαφύλαξη της ανεξαρτησίας και του σοσιαλιστικού δρόμου που έχει χαράξει, προφανώς συνεχίζεται. Η συνέχιση του επαναστατικού καθεστώτος θα δώσει ίσως τη δυνατότητα για πιο ριζοσπαστικές επιλογές των λαών σε άλλες χώρες της Λ. Αμερικής και, αντίστροφα, αυτό θα βοηθήσει την Κούβα να αντέχει την οικονομική, πολιτική και στρατιωτική πίεση.

Είναι επομένως σημαντικό να γνωρίζει κανείς τη στρατηγική και τις τακτικές του αντιπάλου. Όπως έλεγε ο Σουν Τσου, «εάν γνωρίζεις τον εχθρό και τον εαυτό σου, δεν έχεις να φοβάσαι το αποτέλεσμα ακόμη και εκατό μαχών. Εάν γνωρίζεις τον εαυτό σου αλλά όχι τον εχθρό, για κάθε νίκη που κερδίζεις θα έχεις μια ήττα. Εάν δεν γνωρίζεις ούτε τον εαυτό σου, ούτε τον εχθρό, θα νικηθείς σε κάθε μάχη» (Sun Zu, 1995:33).

Βιβλιογραφία

Αλβαράδο Γοδόι, Π.Φ. (2012) Εξομολογήσεις ενός μοναχού (μια πραγματική ιστορία τρομοκρατίας), Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή

Δαμηλάκου, Μ. (2014) Ιστορία της Λατινικής Αμερικής, Αθήνα, Αιώρα

Κάννον, Τ. (1987) Η επαναστατική Κούβα, Χοσέ Μαρτί

Allison, G., Zelikow, Ph. (2006), Η κρίση της Κούβας, Αθήνα, Παπαζήσης

Bolaños, J. (2015) “La táctica de EEUU hacia Cuba cambia, pero la estrategia se mantiene”, Cubadebate, 6.2.2015, www.cubadebate.cu

Clarke, J. and Ratliff, W. (2001) “Report from Havana: Time for a reality check on US policy toward Cuba”, Policy Analysis, October 31, 2001: 1επ.

Cunningham, D. and Figueras, M. and Pérez Rolo, M. and Guanche, J.C. (2014) “Revisando experiencias en el sector público: no siempre funciona mal”, Temas, n.77/2014: 75-82

Golinger, E. (2015) “Venezuela: golpe en tiempo real”, Cubadebate, 1.2.2015, www.cubadebate.cu

Guasch Estévez, J.L. (2009) “Εl burocratismo a la luz del socialismo en el siglo XXI», Temas, 60, 2009:  48 επ.

Guerra Cabrera, A. (2015), “Cuba-Eu: falta mucho, pero dialogar es positivo”, Cubadebate, 22.1.2015, www.cubadebate.cu

Guerra Cabrera, A. (2015), “Venezuela y la batalla por la hegemonia mundial”, Cubadebate, 5.2.2015, www.cubadebate.cu

Hernández, R. (2015) “Cuba y Estados Unidos: un juego nuevo”, Cubadebate, 8.1.2015, www.cubadebate.cu

Καλτσώνης, Δ. (2009) Το δίλημμα της μπολιβαριανής δημοκρατίας, Αθήνα, Ξιφαράς

Κάστρο Εσπίν, Αλ. (2015), Το τίμημα της ισχύος: η αυτοκρατορία του τρόμου, Αθήνα, New Star

Katz, C. (2014) “La epopeya cubana”, Cubadebate, 2.12.2014, www.cubadebate.cu

Lamrani, S. (2015) “A Cuba, vers la fin du plus long embargo de l’ histoire”, Le Monde diplomatique, Janvier 2015: 4-5

Lechuga, C. (2015) “Cuando Kennedy quiso levanter el bloqeo a Cuba”, Cubadebate, 4.1.2015, www.cubadebate.cu

Lee, Br. (2014) “US-Cuba relations”, Council on Foreign Relations, www.cfr.org

Miranda Bravo, Ol. (1996) The USA versus Cuba: Nationalizations and blockade, La Habana, José Martí

Morris, E. (2014)  “Cuba ha demostrado que la economia socialista es posible”, Cubadebate, 24.12.2014, www.cubadebate.cu

Musseau, F. (2014) “Πυρετός για διώρυγες στην κεντρική Αμερική”, Monde Diplomatique, Νοέμβριος 2014 www.monde-diplomatique.gr

Obama, B. (2014) Obama Cuba Speech, 17.12.2014, https://www.youtube.com/

Πέρες Ρόκε, Φ. (2003) Η κυριαρχία μας είναι αδιαπραγμάτευτη, Αθήνα, Ριζοσπάστης-Σύγχρονη Εποχή

Ramirez Cañedo, E. (2015, I) “La “nueva politica” de los Estados Unidos hacia Cuba (I)”, Cubadebate, 26.1.2015, www.cubadebate.cu

Ramirez Cañedo, E. (2015, II) “La “nueva politica” de los Estados Unidos hacia Cuba (I y final)”, Cubadebate, 7.2.2015, www.cubadebate.cu

Rodríguez, J. L. (2014) “Cuba no está proponiendo un socialismo de mercado”, Cubadebate, 22.11.2014, www.cubadebate.cu

Serrano Mancilla, A. (2015) “Del disenso de Washington al consenso Latinoamericano”, Cubadebate, 4.2.2015, www.cubadebate.cu

Sun Zu (1995) Η τέχνη του πολέμου, Θεσσαλονίκη, Βάνιας

Ventura, Chr. (2014) “Το Πεκίνο, η αγελάδα και το γάλα, Monde Diplomatique, Νοέμβριος 2014 www.monde-diplomatique.gr

Δ. Καλτσώνη, Λ. Αμερική: η υποήπειρος της εξάρτησης ή ο δρόμος προς την ανεξαρτησία;

περ. Μαρξιστική Σκέψη, τευχ. 16, 2015, σελ. 299-307

«είναι προτιμότερο να χάνει κανείς μια μάχη παρά την αξιοπρέπειά του»

Πάβελ Βέζινοφ, Άσπρα άλογα μέσ’ στη νύχτα

«Η λατινική Αμερική είναι η ήπειρος με τις ανοιχτές φλέβες. Από την ανακάλυψη ως τις μέρες μας, όλα σ’ αυτήν μεταμορφώνονταν πάντα σε ευρωπαϊκό κεφάλαιο ή, αργότερα, σε βορειοαμερικάνικο, και ως τέτοιο συσσωρεύτηκε και συσσωρεύεται στα απομακρυσμένα κέντρα εξουσίας»[1].

Η Λατινική Αμερική απέκτησε την ανεξαρτησία της, την ίδια περίοδο περίπου με την Ελλάδα[2]. Ήταν η περίοδος του επαναστατικού αγώνα των λαών της αμερικανικής ηπείρου ενάντια στην ισπανική αποικιοκρατία. Μήπως όμως η Λατινική Αμερική είναι ιστορικά καταδικασμένη να βρίσκεται πάντοτε στη σκιά κάποιας μεγάλης δύναμης;

Όπως είναι γνωστό, την ισπανική αποικιοκρατία διαδέχτηκε βέβαια η δημιουργία τυπικά ανεξάρτητων κρατών στην περιοχή. Κατά τη διάρκεια περίπου των ετών 1810 έως 1830 ανακηρύχθηκε η ανεξαρτησία τους. Καθόλου ωστόσο αυτό δεν σήμαινε την ουσιαστική ανεξαρτησία. Τα σημάδια της αποικιοκρατίας ήταν έντονα και οι παραγωγικές δυνάμεις ελάχιστα ανεπτυγμένες. Έτσι, η οικονομία της περιοχής βρέθηκε να παίζει ρόλο συμπληρωματικό και εξαρτημένο[3].

Ο βρετανικός αιώνας

Αυτό συνεχίστηκε και σε ένα βαθμό εντάθηκε βάσει βρετανικού σχεδίου[4]. Η παντοκράτειρα τότε Μεγάλη Βρετανία ήταν ο κυρίαρχος της Λ. Αμερικής. Το 1824, ο γνωστός και στην Ελλάδα Βρετανός πρωθυπουργός Τζ. Κάννινγκ είχε διατυπώσει ως εξής το θέμα: «Το ζήτημα τέλειωσε. Η Λατινική Αμερική είναι ελεύθερη. Κι αν δεν χειριστούμε πολύ άσχημα τα πράγματα, αγγλική»[5].

Η Λ. Αμερική περιορίστηκε στην εξαγωγή αγροτικών προϊόντων και πρώτων υλών που χρειάζονταν για την αναπτυγμένη βιομηχανία της Βρετανίας και των άλλων δυτικών βιομηχανικών κρατών. Στη συνέχεια, τα κράτη της Λ. Αμερικής ήταν αναγκασμένα να εισάγουν τα ακριβά βιομηχανικά προϊόντα. Η ετεροβαρής αυτή σχέση δημιούργησε τη βαθιά οικονομική, πολιτική και στρατιωτική εξάρτηση από τη Βρετανία πρωτίστως και δευτερευόντως από άλλες χώρες της αναπτυγμένης δύσης.

Είναι χαρακτηριστικό ότι περίπου το 80-90% των εξαγωγών των χωρών της Λ. Αμερικής αφορούσαν αγροτικά προϊόντα και πρώτες ύλες. Ενδεικτικά τη διετία 1929-1930 ο δείκτης αυτός για τη Βολιβία ανερχόταν στο 98,8%, για τη Βραζιλία στο 98%, για την Αργεντινή στο 90%.

Πρέπει να σημειωθεί ότι την περίοδο αυτή, δηλαδή καθ’ όλη τη διάρκεια του 19^ου αιώνα και μέχρι και τις αρχές του 20ού, οι οικονομικές σχέσεις της Λ. Αμερικής με το βόρειο γείτονά τους, τις ΗΠΑ, ήταν πολύ αδύναμες παρά τη γεωγραφική εγγύτητα. Είναι ενδεικτικό ότι οι θαλάσσιες συγκοινωνίες μεταξύ Λ. Αμερικής και ΗΠΑ ήταν την περίοδο αυτή 5 φορές μικρότερες από ότι οι αντίστοιχες με Βρετανία, Γαλλία κλπ.

Οι επενδύσεις της Βρετανίας στη Λ. Αμερική σε αυτό το ιστορικό διάστημα ήταν όσο περίπου το ½ των επενδύσεών της στην Κοινοπολιτεία. Το 1913 οι βρετανικές επενδύσεις στην Αργεντινή ήταν όσο περίπου οι επενδύσεις στην Ινδία, μια σημαντική παραδοσιακή αποικία της Βρετανίας. Σε δεύτερη θέση έρχονταν οι επενδύσεις στη Βραζιλία και ακολουθούσαν οι άλλες χώρες της υποηπείρου. Μετά το Βρετανικό, το γαλλικό κεφάλαιο έπαιζε το δεύτερο σημαντικό ρόλο ενώ το γερμανικό δραστηριοποιούνταν στην περιοχή αλλά σε τρίτο ρόλο.

Εκτός όμως από την οικονομική διείσδυση και εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών της Λ. Αμερικής, σημειώθηκαν όπως είναι φυσικό, και πολιτικο-στρατιωτικές επεμβάσεις. Πολλές φορές οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής επέβαλαν τα συμφέροντά τους με άμεσες, βίαιες, προκλητικές παρεμβάσεις. Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι η επέμβαση των μεγάλων δυνάμεων στο Μεξικό το 1862. Η Γαλλία συνέχισε μάλιστα μόνη της την επέμβαση μέχρι το 1867. Συχνό ήταν επίσης το φαινόμενο του ναυτικού αποκλεισμού κάποιων χωρών από τον βρετανικό συνήθως στόλο προκειμένου να εξαναγκαστούν τα κράτη της Λ. Αμερικής να υποκύψουν στις αξιώσεις των μεγάλων δυνάμεων. Έτσι, λίγο πολύ ο 19^ος αιώνας και οι αρχές του 20ού μπορούν να χαρακτηριστεί ως ο αιώνας της βρετανικής επικυριαρχίας στη Λ. Αμερική.

Ο αιώνας των ΗΠΑ

Από τα τέλη του 19^ου και ιδίως από τις αρχές του 20ού αρχίζει η αντικατάσταση της βρετανικής επικυριαρχίας από εκείνη των ΗΠΑ. Η θέση των τελευταίων στην υποήπειρο της Λ. Αμερικής ενισχύθηκε αποφασιστικά μετά τον α’ παγκόσμιο πόλεμο και τελεσίδικα μετά το β’ παγκόσμιο όταν η Βρετανία απώλεσε πλέον καθαρά την πρωταγωνιστική θέση της στην παγκόσμια οικονομία και πολιτική.

Τα πρώτα βήματα των ΗΠΑ είχαν γίνει ήδη στα μέσα του 19^ου αιώνα. Το 1836 προέτρεψαν το Τέξας να ανεξαρτητοποιηθεί από το Μεξικό ώστε να ενσωματωθεί τελικά στις ΗΠΑ. Το 1847 μάλιστα οι ΗΠΑ κήρυξαν τον πόλεμο στο Μεξικό αποσπώντας ένα σημαντικό μέρος της επικράτειάς του.

Ανάλογες προσπάθειες παρέμβασης έγιναν λίγο αργότερα και σε άλλες περιοχές της Κεντρικής Αμερικής. Το 1901 για παράδειγμα η περιβόητη τροπολογία Πλαττ ενσωματώθηκε στο Σύνταγμα της Κούβας ως παράρτημα. Βάσει αυτής οι ΗΠΑ είχαν το δικαίωμα να παρεμβαίνουν στα εσωτερικά το Κουβανικού κράτους όποτε θεωρούσαν ότι ετίθεντο σε κίνδυνο τα συμφέροντά τους. Εγκαθίδρυε δηλαδή μια σχεδόν αποικιοκρατική κυριαρχία[6].

Ανάλογα, οι ΗΠΑ αξιοποιώντας διάφορα προσχήματα παρενέβησαν στρατιωτικά για να επιβάλλουν τα συμφέροντά τους και σε άλλες χώρες. Έτσι, το 1916 η Αϊτή και το 1924 ο Αγ. Δομήνικος μετατράπηκαν ουσιαστικά σε αποικίες. Το 1903 ένα ολόκληρο κράτος δημιουργήθηκε για να εξυπηρετήσει τα γεωοικονομικά και γεωπολιτικά σχέδια των ΗΠΑ. Με προτροπή των τελευταίων δημιουργήθηκε ο Παναμάς ο οποίος αποσχίστηκε από την Κολομβία. Ο λόγος ήταν φυσικά η διάνοιξη και ο έλεγχος της ομώνυμης διώρυγας[7]. Τα συμφέροντα των ΗΠΑ επέβαλλαν μια ολοκληρωτική επιβολή και έλεγχο στην περιοχή. Αντίστοιχα το Πουέρτο Ρίκο παραμένει μέχρι σήμερα, παρά την αντίθεση του πληθυσμού του, αποικιοκρατούμενο τμήμα των ΗΠΑ.

Η επικυριαρχία των ΗΠΑ ενισχύθηκε παραπέρα μετά τον α’ παγκόσμιο πόλεμο και μετά το ξέσπασμα της κρίσης του 1929. Και τα δυο αυτά γεγονότα αποδυνάμωσαν αισθητά τις ευρωπαϊκές μεγάλες δυνάμεις, επομένως και την παρουσία τους στην περιοχή. Επί προεδρίας Χούβερ (1929-1933) και επί προεδρίας Ρούσβελτ που ακολούθησε, η οικονομική, πολιτική, διπλωματική και στρατιωτική πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ στη Λ. Αμερική άρχισε να γίνεται πλέον κοινός τόπος.

Χαρακτηριστικές είναι και οι διεθνείς παναμερικανικές συναντήσεις που προηγήθηκαν. Όλες συγκλήθηκαν με πρωτοβουλία των ΗΠΑ και γίνονταν ολοένα και πιο συχνές. Η πρώτη συνεκλήθη το 1889. Οι επόμενες συνεκλήθησαν το 1901, το 1902, το 1906, το 1910, το 1923, το 1928.

Μέχρι το 1914 η συμμετοχή των ΗΠΑ στο εμπόριο της Λ. Αμερικής αποτελούσε μόλις το 1/5. Αμέσως μετά τον α’ παγκόσμιο η εικόνα είχε αλλάξει πλήρως. Το 1929 οι ΗΠΑ είχαν ήδη καταλάβει την πρώτη θέση στις συναλλαγές με τα διάφορα κράτη της Λ. Αμερικής με απόσταση από τη Βρετανία. Η απόσταση είχε διευρυνθεί ακόμη περισσότερο δέκα χρόνια μετά, το 1938. Μετά το 1945, η κυριαρχία των ΗΠΑ έγινε απόλυτη. Η πλέον ακραία έκφρασή της είναι το γεγονός ότι ακόμη κα σήμερα το Πουέρτο Ρίκο είναι ουσιαστικά μια εναπομείνασα αποικία των ΗΠΑ[8] και ότι το έδαφος της Κούβας στο Γκουαντάναμο (όπου οι περιβόητες φυλακές) τελεί υπό την στρατιωτική κατοχή των ΗΠΑ.

Ο αιώνας της ανεξαρτησίας;

Στην πραγματικότητα, ο δρόμος για την ανεξαρτησία άρχισε να αχνοφέγγει το 1959, με τη νίκη της επανάστασης στην Κούβα[9]. Η λαϊκή αυτή επανάσταση γκρέμισε όχι μόνο τη δικτατορία του Μπατίστα αλλά και τα στηρίγματά της, το σημαντικότερο εκ των οποίων υπήρξαν οι ΗΠΑ. Η επανάσταση αυτή και τα κινήματα που ακολούθησαν τις επόμενες δεκαετίες σε διάφορες χώρες, έδειξαν ότι η διεκδίκηση της πολιτικής αλλά κυρίως της οικονομικής ανεξαρτησίας μια χώρας της Λατινικής Αμερικής μπορεί να επιτευχθεί μόνο αν γίνει υπόθεση των πιο φτωχών στρωμάτων της κοινωνίας: της εργατικής τάξης, των αγροτών, των μεσαίων στρωμάτων[10].

Συνταγματικά η κατοχύρωση της εθνικής ανεξαρτησίας και κυριαρχίας εκφράζεται εμφατικά στο άρθρο 12 του ισχύοντος Συντάγματος της χώρας: “Η Δημοκρατία της Κούβας αποκηρύττει και θεωρεί παράνομες και άκυρες τις συνθήκες, συμβάσεις ή παραχωρήσεις, που συνήφθησαν σε συνθήκες ανισότητας ή οι οποίες ακυρώνουν ή μειώνουν την εθνική κυριαρχία της και την εδαφική της ακεραιότητα”.

Ως εξαίρεση, υπήρξαν κάποιες περιπτώσεις στη Λ. Αμερική που τμήματα της αστικής τάξης –και όχι μόνο τα φτωχότερα κοινωνικά στρώματα- διεκδίκησαν μια αυτονομία έναντι των ΗΠΑ. Ωστόσο, οι κινήσεις αυτές ήταν εξαιρετικά περιορισμένες[11]. Οι αιτίες στάθηκαν δύο βασικά: η πρώτη ήταν ότι οι κυρίαρχες τάξεις στην περιοχή ήταν από τη γέννησή τους εξαρτημένες από τις βιομηχανικές χώρες και διαδραμάτιζαν κυρίως διαμετακομιστικό ρόλο. Ελάχιστα μπορούσαν ή προσπάθησαν να αναπτύξουν αυτοδύναμα την εγχώρια βιομηχανία. Η δεύτερη αιτία συνίσταται στο ότι, ιδίως μετά την επανάσταση στην Κούβα, οι εγχώριες λατινοαμερικάνικες ολιγαρχίες είχαν περισσότερο από ποτέ ανάγκη την προστασία των ΗΠΑ έναντι του κινδύνου των επαναστατικών κινημάτων που φούντωσαν μετά το 1959. Έτσι, ήταν πρόθυμες να θυσιάσουν ακόμη και μέρος των συμφερόντων τους προκειμένου να έχουν τη βεβαιότητα ότι οι ΗΠΑ θα τις συνδράμουν στην κατάπνιξη των λαϊκών κινημάτων.

Η κατάσταση φαίνεται να άλλαξε κάπως μετά το 1990. Η διάλυση της ΕΣΣΔ και των σοσιαλιστικών κρατών ανέτρεψε τον παγκόσμιο συσχετισμό δυνάμεων. Η πίεση των λαϊκών κινημάτων συνεχίστηκε αλλά οπωσδήποτε σχετικά αποδυναμωμένη. Η ίδια η Κούβα εισήλθε σε μια περίοδο οξύτατης οικονομικής κρίσης αφού έχασε τους εμπορικούς της εταίρους και βρέθηκε πλήρως ευάλωτη στον οικονομικό αποκλεισμό και τις κυρώσεις των ΗΠΑ.

Στις συνθήκες αυτές, κάποιες από τις λατινοαμερικάνικες ολιγαρχίες, κυρίως αυτές που οι οικονομικές προϋποθέσεις των χωρών τους το επιτρέπουν, αισθάνθηκαν ότι μπορούσαν πλέον να διεκδικήσουν μια πιο αυτόνομη θέση έναντι των ΗΠΑ. Η Βραζιλία αναδείχθηκε έτσι σε πρωταγωνιστή των σχετικών εξελίξεων. Οι κυβερνήσεις Λούλα αξιοποίησαν μάλιστα τη χρόνια λαϊκή δυσαρέσκεια προκειμένου να ισχυροποιήσουν τη διεθνή θέση τους. Ακολούθησαν μια πολιτική σχετικής και προσωρινής άμβλυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων. Παράλληλα, διεκδίκησαν ένα νέο ρόλο στη λατινοαμερικάνικη και διεθνή οικονομία και πολιτική. Στην ίδια περίπου κατεύθυνση, με χαμηλότερες όμως αξιώσεις, κινήθηκε και η Αργεντινή μετά την πολιτική στροφή που ξεκίνησε με την προεδρία Κίρχνερ.

Σε πιο ρηξικέλευθο μήκος κύματος κινήθηκαν άλλες χώρες στις οποίες αναδείχθηκαν ριζοσπαστικές κυβερνήσεις κάτω από την επίδραση ισχυρών λαϊκών κινημάτων αλλά και του παραδείγματος της Κούβας που, παρά τις δυσκολίες της, συνεχίζει να ελκύει τους λαούς της περιοχής[12]. Αυτό συνέβη στη Βενεζουέλα με την εκλογή Τσάβες το 1998 και λίγα χρόνια αργότερα στη Βολιβία με την εκλογή Μοράλες ή στο Εκουαδόρ με την εκλογή του Κορέα στην προεδρία. Οι κυβερνήσεις αυτές προχώρησαν στη ρήξη των σχέσεων εξάρτησης από τις ΗΠΑ διεκδικώντας την εθνική ανεξαρτησία και κυριαρχία τόσο σε πολιτικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο.

Οι επιλογές αυτές καταγράφηκαν στα αντίστοιχα νέα Συντάγματα αλλά και στην υλοποίηση των σχετικών διατάξεων που δεν έμειναν, όπως συμβαίνει συχνά, κενές διακηρύξεις. Αυτές περιλαμβάνουν τρεις πτυχές:

α. την απομάκρυνση των ξένων στρατιωτικών βάσεων,

β. την εθνικοποίηση των βασικών πλουτοπαραγωγικών πηγών τις οποίες εκμεταλλεύονταν ως πρόσφατα πολυεθνικές προερχόμενες κατά βάση από τις ΗΠΑ,

γ. την εξαγγελία ισότιμων διεθνών οικονομικών σχέσεων και την αναζήτηση εναλλακτικών μορφών οικονομικής συνεργασίας.

Ενδεικτικά:

Σύνταγμα Βενεζουέλας 1999, άρθρο 13 παρ. 2

• Ο γεωγραφικός χώρος της Βενεζουέλας είναι μια ζώνη ειρήνης. Δεν μπορούν να εγκατασταθούν σε αυτόν  ξένες στρατιωτικές βάσεις ή εγκαταστάσεις

Σύνταγμα Βενεζουέλας 1999, άρθρο 73 παρ. 2

•      Οι διεθνείς συνθήκες, οι συμβάσεις ή οι συμφωνίες που τυχόν θέτουν σε κίνδυνο την εθνική κυριαρχία ή που μεταβιβάζουν αρμοδιότητες σε υπερεθνικά όργανα, μπορούν να τίθενται σε δημοψήφισμα κατόπιν πρωτοβουλίας του/της Προέδρου της δημοκρατίας ή των 2/3 των μελών της Συνέλευσης ή του 15% των εκλογέων

Σύνταγμα Βολιβίας 2009, άρθρο 320 παρ. 3 και 4

•      Οι οικονομικές σχέσεις με κράτη ή ξένες επιχειρήσεις πραγματοποιούνται σε συνθήκες ανεξαρτησίας, αμοιβαίου σεβασμού και ισότητας

•      Το Κράτος είναι ανεξάρτητο σε όλες τις αποφάσεις της εσωτερικής οικονομικής πολιτικής και δεν δέχεται επιβολή ή όρους από την πλευρά των κρατών, εγχώριων ή αλλοδαπών τραπεζών και θεσμών, διεθνών οργανισμών ή πολυεθνικών εταιρειών

Σύνταγμα Εκουαδόρ 2006, άρθρο 416 εδ. 12

•      Ενθαρρύνει ένα νέο σύστημα εμπορίου και επενδύσεων ανάμεσα στα κράτη που βασίζεται στη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη, τη δημιουργία διεθνών μηχανισμών ελέγχου στις πολυεθνικές εταιρείες.

Εναλλακτική λατινοαμερικάνικη συνεργασία

Στην προσπάθειά τους να κατακτήσουν την εθνική ανεξαρτησία και να χαράξουν ένα δικό τους δρόμο οικονομικής ανάπτυξης και παραγωγικής ανασυγκρότησης, κάποιες κυβερνήσεις της περιοχής αναζήτησαν και εφάρμοσαν εναλλακτικά μοντέλα διεθνούς οικονομικής συνεργασίας. Απέρριψαν τις παραδοσιακές δομές συνεργασίας που βασίζονταν στην ελεύθερη αγορά, στην κυριαρχία του δολαρίου και στην κηδεμονία των ΗΠΑ. Το σχέδιο των τελευταίων για μια ζώνη ελεύθερου εμπορίου (ALCA) ανάμεσα στα κράτη της αμερικανικής ηπείρου κατέρρευσε ενώπιον αυτής της αντίδρασης.

Στη θέση του οι κυβερνήσεις της Βενεζουέλας, της Κούβας, της Βολιβίας και στη συνέχεια και άλλων κρατών δημιούργησαν τη Μπολιβαριανή Εναλλακτική για την Αμερική – ALBA, σε αντιπαράθεση με την ALCA, την επικυριαρχία των ΗΠΑ και με σχήματα συνεργασίας των χωρών της Λ. Αμερικής που βασίζονται στη λογική της ελεύθερης αγοράς[13].

Σχηματικά το πλαίσιο των συμφωνιών της Μπολιβαριανής Εναλλακτικής για την Αμερική – ALBA περιλαμβάνει τα παρακάτω:

Βασικοί τομείς συνεργασίας των κρατών μελών της ALBA

•      Πετρέλαιο

•      Φυσικό αέριο

•      Βιομηχανία

•      Τεχνολογία

•      Αγροτικά προϊόντα

Όροι συνεργασίας

•      Κοινές επιχειρήσεις

•      Έμφαση στις διακρατικές επιχειρήσεις (άρθρο 5 της ιδρυτικής συμφωνίας)

•      Το κράτος έδρας διατηρεί τουλάχιστον 51% των μετοχών της κοινής επιχείρησης (άρθρο 6)

•      Παραρτήματα κρατικών τραπεζών μπορούν να ιδρυθούν σε άλλα συμβαλλόμενα κράτη (άρθρο 7)

Άλλες κοινές δράσεις

•      Διατροφική επάρκεια και ασφάλεια

•      Εξάλειψη αναλφαβητισμού

•      Παροχή δωρεάν ιατρικής περίθαλψης

•      Άλλα προγράμματα πολιτιστικού και εκπαιδευτικού περιεχομένου (άρθρο 11)

•      Αντίθεση στο διεθνές νομικό καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας και ευρεσιτεχνίας που ευνοεί τις πολυεθνικές και τις βιομηχανικά αναπτυγμένες χώρες

Τελικοί στόχοι

•      Εξάλειψη φτώχειας

•      Εξάλειψη ανισόμετρης ανάπτυξης

•      Όχι ελευθερία αγορών

Η ΑLΒΑ επομένως δίνει βάρος όχι στην απελευθέρωση των αγορών και στον περιορισμό της κυριαρχίας των κρατών αλλά στην ανάπτυξη οικονομικών σχέσεων αλληλεγγύης με σεβασμό στην εθνική κυριαρχία και με έμφαση στις κρατικές επιχειρήσεις, στη διατροφική ασφάλεια των λαών, στην ανάπτυξη υποδομών για την παιδεία και την υγεία. Είναι χαρακτηριστικό ότι βάσει των συμφωνιών παρέχεται πετρέλαιο από τη Βενεζουέλα στην Κούβα σε τιμές κατώτερες των διεθνών και ότι αντίστροφα χιλιάδες γιατροί και εκπαιδευτικοί από την Κούβα εργάζονται στις άλλες χώρες της ΑLΒΑ παρέχοντας πολύτιμες υπηρεσίες στους τομείς αυτούς.

Η σταθερότητα, το μακρόπνοο του εγχειρήματος και η επίτευξη των στόχων του θα εξαρτηθούν βέβαια από το κατά πόσο οι κυβερνήσεις των κρατών μελών θα παραμείνουν προσηλωμένες στις επιλογές αυτές[14].

Ο δρόμος για την ανεξαρτησία

           

            Τι διαπιστώνεται επομένως;

            Πρώτο, χώρες όπως η Βραζιλία ανακτούν την ανεξαρτησία τους και διεκδικούν ένα νέο ισχυρό ρόλο στις παγκόσμιες υποθέσεις. Η νέα πραγματικότητα ελάχιστα ή πρόσκαιρα ωφελεί τα λαϊκά στρώματα καθώς οι όποιες παραχωρήσεις και ο περιορισμός της φτώχειας είναι περιορισμένες και αβέβαιες.

            Δεύτερο, στις χώρες όπου υπάρχουν ριζοσπαστικά λαϊκά κινήματα (Βενεζουέλα, Βολιβία, Εκουαδόρ) η κατάκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας επέφερε σημαντικότερα οφέλη για τους λαούς. Περιόρισε τη φτώχεια και έδωσε τη δυνατότητα στους λαούς να αρχίσουν να χαράζουν, χωρίς ξένες παρεμβάσεις το μέλλον τους[15]. Ωστόσο, είναι φανερό ότι η διαδικασία αυτή πρέπει να ολοκληρωθεί με βαθύτερους κοινωνικούς μετασχηματισμούς προκειμένου να αποβεί καρποφόρα για τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα.

            Η εθνική ανεξαρτησία μπορεί και πάλι να υπονομευθεί και οι όποιες κατακτήσεις να εξανεμιστούν, αν δεν συμπληρωθούν από μια δέσμη μέτρων πιο ριζοσπαστική που θα μεταβάλλει το μοντέλο κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης και θα προβαίνει σε μια ριζική αναδιανομή του πλούτου και της εξουσίας σε βάρος των εγχώριων ολιγαρχιών[16]. Οι τελευταίες έχουν χάσει μέρος των υπερκερδών και των υπερεξουσιών τους αλλά δεν έχουν ακόμη χάσει την οικονομική και πολιτική εξουσία. Δεν θα διστάσουν να καθυποτάξουν για μια ακόμη φορά τις χώρες τους στις ΗΠΑ (ή σε όποια άλλη μεγάλη δύναμη) προκειμένου να διασφαλίσουν την κυριαρχία τους και να εξουδετερώσουν τα λαϊκά κινήματα. Παράλληλα οι ΗΠΑ θα εξακολουθήσουν και θα εντείνουν τις οικονομικές, πολιτικές και στρατιωτικές πιέσεις στις «απείθαρχες» κυβερνήσεις[17].

            Αυτή τη στιγμή δεν διαφαίνεται μια νέα ώθηση στη ριζοσπαστικοποίηση των λαϊκών κινημάτων στη Λ. Αμερική αλλά ούτε και πουθενά αλλού στον κόσμο. Παρόλα αυτά, το γεγονός ότι η Κούβα συνεχίζει, παρά τις δυσκολίες και τα λάθη, να αντιστέκεται και με δεδομένη την επαναστατική παράδοση των λαών της Λ. Αμερικής ιδίως μετά το β' παγκόσμιο πόλεμο, δεν μπορεί να αποκλείσει κανείς ένα νέο κύμα. Το νέο αυτό κύμα είτε θα ριζοσπαστικοποιήσει τις πιο προοδευτικές κυβερνήσεις, είτε θα τις υπερβεί.

            Αντίστροφα, ακόμη και η Κούβα, που με πιο σθεναρό τρόπο έχει διαφυλάξει τις τελευταίες δεκαετίες την ανεξαρτησία της, αν, αντί να διορθώσει, εγκαταλείψει το οικονομικό της μοντέλο σε όφελος του καπιταλισμού, θα ξαναπέσει μοιραία στη θέση αποικιοκρατικής σχεδόν εξάρτησης και εκμετάλλευσης από το βόρειο γείτονά της[18].

            Επομένως, ο δρόμος για την ανεξαρτησία, σε ό,τι αφορά τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες, θα συνεχιστεί αν συνδυαστεί με γενικότερους και βαθύτερους κοινωνικο-οικονομικούς και πολιτικούς μετασχηματισμούς που θα αφαιρούν από τις εγχώριες, στενά συνδεδεμένες με τις ΗΠΑ, ολιγαρχίες την οικονομική και πολιτική εξουσία.

---

[1]               Βλ. Ε. Γκαλεάνο, Οι ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής, τ. Α’, Αθήνα, εκδ. Κουκκίδα, 2008, σελ. 10.

[2]               Βλ. το συλλογικό τόμο, 200 χρόνια από τα επαναστατικά κινήματα για την ανεξαρτησία της Λατινικής Αμερικής 1810-2010, Αθήνα, Εταιρεία Μελέτης νέου ελληνισμού, 2011.

[3]               Βλ. Σ. Καφάτoυ, Καπιταλισμός και περιφέρεια (η ιστoρία της υπαvάπτυξης στη Λατιvική Αμερική), εκδ. Αθήνα, Νεφέλη, 1981.

[4]               Βλ. P. Chaunu, Histoire de l’ Amérique Latine, Paris, PUF, 1949, σελ. 100 επ.

[5]               Βλ. Ε. Γκαλεάνο, Οι ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής, τ. Β’, οπ.π., σελ. 9.

[6]               Βλ. Το Σύνταγμα και το πολιτικό σύστημα της Δημοκρατίας της Κούβας, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 2004, σελ. 21.

[7]               Για τη συνεχιζόμενη γεωπολιτική διαμάχη για τη διώρυγα βλ. F. Musseau, “Πυρετός για διώρυγες στην κεντρική Αμερική”, Monde Diplomatique, www.monde-diplomatique.gr και Chr. Ventura, “Το Πεκίνο, η αγελάδα και το γάλα, Monde Diplomatique, www.monde-diplomatique.gr.

[8]               Βλ. S. Rodriguez Gelfenstein, “Puerto Rico, un caso de colonialismo en un mundo global”, www.cubadebate.cu.

[9]               Για μια σύντομη ματιά στην ιστορία της κουβανέζικης επανάστασης βλ.  Τ. Κάννον, Η επαναστατική Κούβα, εκδ. Χοσέ Μαρτί, 1987.

[10]             Για τις αντιλήψεις δύο κορυφαίων ηγετών της επανάστασης στην Κούβα βλ. Ι. Ραμονέ, Εκατό ώρες με τον Φιντέλ, Αθήνα, εκδ. Πατάκη, 2007 και Δ. Καλτσώνης, Ο Τσε για το κράτος και την επανάσταση, Αθήνα, εκδ. Τόπος, 2012 και τις εκεί παραπομπές.

[11]             Βλ. την περίπτωση της Αργεντινής κατά την πρώτη διακυβέρνηση από τον Περόν στο C. Harman, Αργεντινή 2001^: από την κρίση στην εξέγερση, Αθήνα, εκδ. Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο, 2011.

[12] Βλ. για παράδειγμα την ομιλία του προέδρου της Βολιβίας, E. Morales (en la clausura del Cumbre del ALBA-TCP), “Fidel y su pueblo son los más solidario del mundo”,  www.cubadebate.cu

[13] Βλ. J.C. Morales Manzur – L. Morales Garcia, “Origen y naturaleza de la Alternativa Bolivariana para las Americas”, Polis, 2007, vol.3, num.1, σελ. 55-85.

[14] Βλ. μια αξιολόγηση της μέχρι τώρα πορείας της ALBA, J. Briceño Ruiz, “El ALBA: una discusión de su modelo, sus resultados y sus perspectivas”, Anuario de integración, 10, 2014, σελ. 151-178.

[15]             Βλ. S. Halimi, “Το ξέρατε ότι στη Βολιβία...;”, Monde Diplomatique, www.monde-diplomatique.gr

[16] Βλ. το παλαιότερο παράδειγμα της κυβέρνησης του Χουάν Βελάσκο Αλβαράδο στο Περού (1968-1975) στο Ι. Πιπίνης, Το πείραμα της Λατινικής Αμερικής, Αθήνα, εκδ. Κέδρος, 2014, σελ. 82 επ.

[17] Βλ. ένα παράδειγμα οικονομικών πιέσεων, W. Mark, “Αργεντινή εναντίον κερδοσκοπίας”, Monde Diplomatique, www.monde-diplomatique.gr.

[18] Βλ. Δ. Καλτσώνης, «Τι σημαίνει η νέα σελίδα στις σχέσεις ΗΠΑ – Κούβας;», http://news247.gr/eidiseis/kosmos/diethnis-politiki/ti-shmainei-h-nea-selida-stis-sxeseis-hpa-kouvas.3210877.html.